Folkharp informatie

De folkharp bestaat niet!
Ank van Campen

Er zijn door de eeuwen heen vele vormen van harpen ontstaan. Een instrument met een aantal snaren is duizenden jaren geleden al een geliefd speeltuig geweest. Nog voordat mensen konden lezen en schrijven hebben ze afbeeldingen gemaakt van harpen. Alle muziek die ontstond bij het spelen en zingen noemen we volksmuziek of traditionele muziek. De klassieke muziek zoals wij die nu kennen is pas veel en veel later ontstaan. Deze vorm van muziek heeft andere instrumenten nodig. De klassieke muziek ontstaat ook niet spontaan maar wordt van tevoren bedacht door een componist.

De instrumenten die gebruikt worden in de traditionele muziek worden “volks” genoemd. Omdat de volksharp een apart instrument is kunnen we die naam niet gebruiken om de harpen aan te duiden waar onze vereniging zich mee bezig houdt. Het Engelse woord folkharp komt het dichtst bij wat we eigenlijk bedoelen. De “folkharp” in deze betekenis is de harp zonder pedalen.
Daar vallen veel verschillende harpen onder. De harp die door ons gebruikt wordt is meestal een harp met een rij snaren, zonder pedalen en met klepjes voor de halve tonen. Die harpen kunnen klein zijn van omvang, maar de mode is om hem steeds meer op een concertharp te laten lijken. En dat is vrij groot.

Er zijn echter meer soorten harpen zonder pedalen.
Daar is bijvoorbeeld de Gotische harp, bespeeld in heel Europa, vooral in de 13e tot de 17e eeuw; een elegant, klein instrument dat gemakkelijk door de bespeler, de minstreel of de speelman of -vrouw kon worden meegenomen. De muzikanten trokken toen al rond om een boterham te verdienen. Ze speelden dan op de kastelen van de adel, maar ook op de feesten en partijen van de burgers.
Moderne bouwers maken vaak kopieën van deze harp die nog steeds gebruikt wordt in de oude muziek.

Een ander voorbeeld is de harp die bespeeld wordt in Zuid- en Midden-Amerika, Latijns Amerika (omdat er Spaans en Portugees wordt gesproken, dat van het Latijn af komt). Hij wordt de Latijns-Amerikaanse harp genoemd. Er zijn alweer veel soorten. Van Mexicaanse harp tot Paraguayaanse harp en alles daartussenin.
Deze harpen verschillen allemaal van uiterlijk maar ze hebben een paar dingen gemeen: geen pedalen, geen klepjes, breed uitlopende klankkast en, heel bijzonder, hij wordt soms door twee mensen bespeeld. De man die ernaast staat trommelt het ritme van de muziek op de klankkast.
Deze harp is ook in Nederland aanwezig. Hij wordt niet veel bespeeld want het is helemaal niet zo eenvoudig. De speeltechniek is anders. De muziek is heel aantrekkelijk door de sterke ritmiek.

De missionarissen die met die invasie van Columbus en zijn Spanjaarden meekwamen, brachten de kerkmuziek en instrumenten mee die toen in Spanje veel gespeeld werden. Een orgel was wat lastig mee te nemen in die schepen van toen, maar harpen en gitaren waren geen probleem.
In Spanje waren ze toen ook bezig om de harp zo te bouwen - met twee rijen snaren - dat er ook halve tonen konden worden gespeeld. De tweede rij bevat de halve tonen die extra nodig waren, zeg maar de zwarte toetsen op de piano. De uitvinding van pedalen kwam eeuwen later.
Deze Harpa de dos órdenes was een enorme vooruitgang in de harpbouw, maar hij was zo kostbaar dat hij de reis naar Amerika niet gemaakt heeft. Tenminste, hij is daar nooit ingeburgerd.
Ook nu wordt hij weer gebouwd. Het bespelen ervan is niet eenvoudig, de muziek ervoor is echter zo mooi dat harpisten toch de moeite nemen om het zich eigen te maken.

In Italië vond men twee rijen snaren nog niet genoeg. Daar werden harpen gebouwd met drie rijen snaren.
   
Dat was echt moeilijk spelen. Er waren in die tijd, de 16e eeuw enkele beroemde harpisten die ermee over weg konden, maar het bleef bij een paar instrumenten voor zover we weten. Waar het echter wel een succes werd, was in Wales. Daar heet hij de Welsh Triple Harp die zelfs de concurrentie van de piano en andere, eenvoudiger gebouwde harpen overleefde. Als je Edward Witsenburg er op hebt horen spelen, vergeet je de bijzondere klank nooit meer. Ook deze harp wordt nog door een enkele bouwer gemaakt. Het is een moeilijk ding om te construeren door de enorme spanning van drie rijen snaren. De harp mag ook geen ontilbaar bakbeest worden. Het is dus een vak apart. Harpen bouwen is toch al een vak apart.

Al deze harpen worden gebruikt in diverse soorten muziek.
Alleen de Europese klassieke muziek (Mozart, Beethoven e.a.) valt daar grotendeels buiten.

NOG EVEN OVER DE VOLKSHARP DIE NIET BESTAAT

Eerst een stukje tekst uit 1840. “So zog ich in das schöne Böhmen ein… Zo ging ik op reis naar het mooie Bohemen, het land van harpisten en straatzangers. In een kleine stad trof ik een gezelschap rondtrekkende muzikanten aan. Zij vormden een klein orkest met een bas, twee violen, twee hoorns, een klarinet en een fluit; bovendien waren er ook een harpiste en twee zangeressen met goede stemmen. Ze speelden dansmuziek en zongen liedjes. Men gaf ze wat geld zoals gebruikelijk en dan trokken ze weer verder”. Dit staat in het dagboek van Richard Wagner, de componist die in zijn jonge jaren de wijde wereld verkende.
Deze harp uit Bohemen was de echte volksharp, ofwel Volksharfe zoals hij eigenlijk moet heten. In de 18e en 19e eeuw waren er twee plekken in Europa waar dit instrument veel bespeeld werd. Een doodsimpel instrument. Een driehoek met snaren. In de vorm van de latere pedaalharpen.
Bohemen en Tirool waren de belangrijkste plekken waar ze gemaakt werden en nog steeds gemaakt worden maar nu niet meer zo simpel en eigenlijk geen volksharp meer. De andere plek was in Italie, in Viggiano vlak bij Napels . Hele generaties harpisten kwamen daar vandaan en trokken de hele wereld door met hun Arpa popolare en speelden op straathoeken en feesten en partijen. Ze speelden heel andere muziek dan we kennen uit o.a. de Keltische wereld. In FHF! 2004 nr 4 en 2005 nr 1 staat de muziek die tot het repertoire van de Boheemse en Italiaanse straatmuzikanten behoorde. Het is meer Menuet-achtige muziek, vrolijk en droevig, net zoals het uitkwam.
Ook in het Nederland van 150 jaar geleden trok een klein ensemble van zang, viool en harp langs parken en straten om een grijpstuiver te verdienen. Zij staan in de Camera Obscura in het mooie verhaal ‘Een onaangenaam mens in de Haarlemmerhout’ van onze beroemde schrijver Hildebrand. In de oorspronkelijke uitgave met een mooie tekening erbij.

Waarom al die muzikanten zo op straat hun kostje bij elkaar moesten halen? Ze speelden en zongen niet slecht, dus? De levensomstandigheden waren toen heel anders dan nu.
Armoede, diepe stinkende armoede in grote delen van Europa. Het geld dat ze bij elkaar sprokkelden stuurden ze naar huis om hun gezinnen zoveel mogelijk te ondersteunen.
In Tirool werd de eerste volksharp van haakjes voorzien voor de halve tonen. Later werd in Tirool ook het eerst aan pedalen gedacht.
Het begin van de pedaalharp. Maar dat is een ander verhaal.
Ank van Campen

Folk harp information

There’s no such thing as the folk harp!
Ank van Campen

A great many forms of the instrument known as the harp have appeared over the centuries. Thousands of years ago, a many-stringed instrument was already a familiar and beloved plaything. Man has created images of harps since before writing existed. We refer to all music that was made when people played and sang as ‘folk music’ or ‘traditional music.’ Classical music, as we now understand the term, came much later. This type of music requires other instruments. An additional difference is that classical music is not produced spontaneously, but is first conceived in the mind of a composer.

The instruments used in traditional music are referred to as ‘folk’ instruments (volks in Dutch). Because the volksharp is a distinct instrument, we cannot use this name in Dutch to refer to the harps that our society is involved with. The English term ‘folk harp’ comes the closest to what we actually mean, which is why our society bears this in its name (and why we generally borrow this English term in Dutch to refer to our instruments). In this sense, the ‘folk harp’ refers to the harp without pedals (in contrast to the concert or pedal harp).
This covers a wide variety of harps. The harp that most of us play has a single row of strings, no pedals, and levers that can be used to produce accidentals. These harps are of comparatively small size, but current trends see this moving more towards the size and appearance of the concert harp, quite a large instrument.

There are, however, many other types of harps without pedals.
There is, for example, the Gothic harp, played throughout Europe, principally from the 13th-17th centuries; an elegant, small instrument easy for the player, the minstrel or troubadour, to carry around. Even then, there were wandering musicians earning their daily bread with their music. Then, they could be found playing in the castles of the nobility, but also at the parties and festivals of the bourgeois.
Many modern harpmakers produce copies of these instruments, which are still used in the playing of early music.

Another example is the Latin American harp. This instrument is the traditional instrument of South and Central America (called 'Latin' because of the region’s historical connection to Spain and Portugual). The name ‘Latin American harp,' in turn, covers many different types of harp, from the Mexican (Vera Cruz) harp to the Paraguayan harp and everything in between.

All these harps look different, but have a few things in common: no pedals, no levers, a wide tapering soundbox, and, most uniquely, they are sometimes played by two people at once. One man may stand next to the harpist and slap out the rhythm of the music on the soundboard like a drum.
There are some players of this instrument in the Netherlands. Not many, because it is not an easy instrument at all; the playing technique is quite unusual. The music of the Latin American harp is very appealing due to its strong rhythms.

The missionaries who came with the invasion of Columbus and his Spanish ships brought with them church music and the popular instruments of the Spain of the day. Church organs proved to be too difficult to transport in the ships of that age, but harps and guitars were no problem.
Spain built its own harps in those days, harps with two rows of strings allowing the player to play the accidentals as well. The second row of strings consisted of the semitones, or 'extra notes,’ something like the black keys of the piano. The invention of pedals was hundreds of years away.
This harpa de dos órdenes was an enormous leap forward in harpbuilding, but the instruments were so expensive that none made the trip to the Americas, or at least, it never caught on there.
But it is now being built again. Playing this instrument is difficult, but the music written for it is so exquisite that some harpists are nonetheless doing what it takes to add it to their repertoire.

In Italy, even two rows of strings were not enough, and there they built harps with three rows of strings.

These harps were truly difficult to play. In those days (in the 16th century) there were a few famous harp players who mastered it, but as far as we know it was limited to but a few instruments. Where this type of harp did take off, though, was in Wales. There, it is known as the Welsh Triple Harp, and it even survived the onset of the piano and other more advanced harps of simpler construction. If you once hear Edward Witsenburg play this amazing instrument, you will never forget its unique sound. Like the harpa de dos órdenes, this type of harp is still being built today by a few harpmakers. It is difficult to build, because of the enormous tension the three rows of strings place on the instrument. But at the same time, it can't end up being an immoveable hulk. This harp is, then, a breed apart. But all harps are in fact a breed apart.

All these harps are used in a variety of different types of music, the only major exception being European classical music (Mozart, Beethoven, etc.).